Γιατί το παιδί παίζει ξανά και ξανά την ίδια ιστορία;
Το ίδιο ζωάκι χάνεται, ο ίδιος «κακός» επιστρέφει. Τι σημαίνει η επανάληψη στο παιδικό παιχνίδι — από το fort-da του Freud μέχρι σήμερα.
Το ίδιο ζωάκι χάνεται. Ο ίδιος «κακός» επιστρέφει. Μια οικογένεια κινδυνεύει ξανά και ξανά. Μια μάχη επαναλαμβάνεται σχεδόν με τον ίδιο τρόπο.
Για έναν γονέα, ένα επαναλαμβανόμενο παιχνίδι μπορεί να μοιάζει παράξενο ή ακόμη και ανησυχητικό. Στην πραγματικότητα, όμως, η επανάληψη αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο του παιδικού παιχνιδιού.
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάτι δύσκολο ή τραυματικό έχει συμβεί. Τα παιδιά επαναλαμβάνουν παιχνίδια επειδή τα απολαμβάνουν, εξασκούν δεξιότητες ή επειδή η προβλεψιμότητα τους προσφέρει ασφάλεια.
Υπάρχουν όμως και φορές που η επανάληψη φαίνεται να αποκτά μια διαφορετική ψυχική λειτουργία.
Από το «χάθηκε» στο «ξαναγύρισε»
Μία από τις γνωστότερες παρατηρήσεις στην ιστορία της ψυχανάλυσης είναι το παιχνίδι fort-da, που περιέγραψε ο Sigmund Freud.
Παρατηρώντας ένα μικρό παιδί να πετά επανειλημμένα ένα καρούλι ώστε να εξαφανίζεται και στη συνέχεια να το τραβά πίσω ώστε να επιστρέφει, ο Freud συνέδεσε το παιχνίδι με την εμπειρία της απουσίας και της επιστροφής.
Η ιδέα πίσω από αυτή την παρατήρηση παραμένει ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα: μέσα στο παιχνίδι, το παιδί μπορεί να μετατρέψει κάτι που του συμβαίνει σε κάτι που μπορεί το ίδιο να αναπαραστήσει.
Στην πραγματική ζωή δεν αποφασίζει πάντα ποιος φεύγει ή πότε επιστρέφει.
Στο παιχνίδι, όμως, κρατά το νήμα.
Τι μπορεί να σημαίνει η επανάληψη;
Μερικές φορές ένα παιδί επιστρέφει στην ίδια ιστορία γιατί μέσα από αυτή προσπαθεί να οργανώσει μια εμπειρία, να πλησιάσει ένα συναίσθημα, να αποκτήσει μεγαλύτερη αίσθηση ελέγχου ή να δοκιμάσει διαφορετικές εκδοχές μιας κατάστασης.
Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην παιδική ηλικία, όταν σύνθετες εμπειρίες δεν μπορούν πάντοτε να περιγραφούν εύκολα με λόγια.
Η βιβλιογραφία γύρω από το παιχνίδι μετά από δύσκολες ή τραυματικές εμπειρίες δείχνει ότι μπορεί πράγματι να εμφανίζονται επαναλαμβανόμενα θέματα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε επαναλαμβανόμενο παιχνίδι αποτελεί ένδειξη τραύματος.
Δεν κοιτάμε επομένως μόνο τι παίζει ένα παιδί, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο παίζει, το συναίσθημα που συνοδεύει την ιστορία, την ευελιξία του παιχνιδιού και το συνολικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εμφανίζεται.
Όταν η ίδια ιστορία αρχίζει να αλλάζει
Ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο δεν είναι πάντοτε η ίδια η επανάληψη, αλλά οι μικρές αλλαγές που αρχίζουν να εμφανίζονται μέσα σε αυτή.
Ένας χαρακτήρας που προηγουμένως ήταν αβοήθητος βρίσκει έναν σύμμαχο.
Ένα ζωάκι που χανόταν κάθε φορά καταφέρνει να επιστρέψει.
Ένας ήρωας ανακαλύπτει μια διαφορετική λύση.
Μια ιστορία αποκτά για πρώτη φορά ένα νέο τέλος.
Το παιδί δεν αλλάζει αυτό που έχει ήδη συμβεί στην πραγματικότητα. Μέσα στο ασφαλές πλαίσιο του παιχνιδιού, όμως, μπορεί να πειραματιστεί με διαφορετικούς ρόλους, συναισθήματα και πιθανές εκβάσεις.
Γι’ αυτό και στη θεραπευτική παρατήρηση δεν έχει σημασία μόνο:
«Γιατί το παιδί παίζει πάλι την ίδια ιστορία;»
Αλλά και:
«Τι παραμένει ίδιο — και τι αρχίζει σιγά σιγά να αλλάζει;»
Γιατί κάποιες φορές ένα παιδί χρειάζεται να αφηγηθεί πολλές φορές την ίδια ιστορία, πριν μπορέσει να φανταστεί ένα διαφορετικό τέλος.
Πηγές & βιβλιογραφικές αναφορές (8)
- Freud, S. (1920). Beyond the Pleasure Principle (Jenseits des Lustprinzips). International Psycho-Analytical Press.
- Lenormand, M. (2019). The Importance of Not Being Ernest: An Archaeology of Child’s Play in Freud’s Writings (and Some Implications for Psychoanalytic Theory and Practice). The International Journal of Psychoanalysis, 100(1), 52–76. DOI: 10.1080/00207578.2018.1489708.
- Cohen, E., Chazan, S., Lerner, M., & Maimon, E. (2010). Posttraumatic Play in Young Children Exposed to Terrorism: An Empirical Study. Infant Mental Health Journal, 31(2), 159–181. DOI: 10.1002/imhj.20250.
- Cohen, E., & Gadassi, R. (2018). The Function of Play for Coping and Therapy with Children Exposed to Disasters and Political Violence. Current Psychiatry Reports, 20(5), 31. DOI: 10.1007/s11920-018-0895-x.
- Gil, E. (2017). Posttraumatic Play in Children: What Clinicians Need to Know. Guilford Press.
- Cohen, P. M., & Solnit, A. J. (1993). Play and Therapeutic Action. The Psychoanalytic Study of the Child, 48, 49–63. DOI: 10.1080/00797308.1993.11822378.
- Romano, H. (2023). Episodic Experiences of Child Physical Abuse, Early Relational Trauma and Post-Traumatic Play: Theoretical Considerations and Clinical Illustrations.
- Koukourikos, K., Tzeha, L., Pantelidou, P., & Tsaloglidou, A. (2021). An Overview of Play Therapy. Materia Socio-Medica, 33(4), 293–297.
Το κείμενο έχει ενημερωτικό και ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα. Δεν αποτελεί διάγνωση ούτε υποκατάστατο συνεδρίας με επαγγελματία ψυχικής υγείας.