«Ας κάνουμε ότι…»: ρόλοι, ιστορίες και φανταστικοί κόσμοι στην Παιγνιοθεραπεία
Όταν το παιδί γίνεται σκηνοθέτης της δικής του σκηνής: γιατί η αλλαγή ρόλων έχει τόση σημασία, και πώς από το παιχνίδι φτάνουμε στο ψυχόδραμα.
«Εσύ θα είσαι ο δάσκαλος κι εγώ το παιδί.»
«Αυτός είναι ο κακός.»
«Η κούκλα φοβάται και κρύβεται εδώ.»
Μέσα σε λίγα λεπτά ένα παιδί μπορεί να δημιουργήσει έναν ολόκληρο κόσμο.
Στο συμβολικό παιχνίδι οι ρόλοι αλλάζουν, οι χαρακτήρες αποκτούν προσωπικότητα και πράγματα που στην πραγματική ζωή μοιάζουν αδύνατα μπορούν ξαφνικά να συμβούν.
Και αυτή η δυνατότητα του «ας κάνουμε ότι…» έχει ιδιαίτερο ψυχολογικό ενδιαφέρον.
Όταν το παιδί γίνεται σκηνοθέτης
Μέσα στο παιχνίδι το παιδί μπορεί να αποφασίσει ποιος είναι δυνατός και ποιος αδύναμος, ποιος φεύγει και ποιος επιστρέφει, ποιος προστατεύει, ποιος φοβάται και —κυρίως— πώς τελειώνει η ιστορία.
Η Melanie Klein είχε ήδη από το 1929 περιγράψει την προσωποποίηση στο παιδικό παιχνίδι: την τάση των παιδιών να δημιουργούν χαρακτήρες και να τους αποδίδουν διαφορετικούς ρόλους, χαρακτηριστικά και συναισθήματα.
Ένας χαρακτήρας μπορεί να γίνει θυμωμένος.
Ένας άλλος φοβισμένος.
Κάποιος άλλος παντοδύναμος.
Το παιδί μπορεί έτσι να «μοιράσει» διαφορετικές πλευρές μιας ιστορίας σε διαφορετικά πρόσωπα και να τις παρατηρήσει μέσα στην ασφάλεια του παιχνιδιού.
Γιατί έχει σημασία η αλλαγή ρόλων;
Στην πραγματική ζωή το παιδί δεν έχει πάντοτε έλεγχο πάνω σε όσα συμβαίνουν.
Στο παιχνίδι όμως μπορεί να γίνει ο δημιουργός της ιστορίας.
Μπορεί να παίξει τον δυνατό ενώ αισθάνεται αδύναμο.
Να γίνει εκείνο ο γονέας.
Να κάνει το τέρας μικρό.
Να σώσει έναν χαρακτήρα που προηγουμένως δεν μπορούσε να σωθεί.
Δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοιο σενάριο αποτελεί άμεση αναπαράσταση κάποιου πραγματικού γεγονότος.
Το παιχνίδι αποτελεί ένα πολύ πιο σύνθετο μείγμα πραγματικών εμπειριών, φαντασίας, φόβων, επιθυμιών και δημιουργικότητας.
Ακριβώς γι’ αυτό ο θεραπευτής δεν αναζητά μια γρήγορη «μετάφραση» του παιχνιδιού. Παρατηρεί τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσεται η ιστορία και συνοδεύει το παιδί μέσα σε αυτή.
Από το ατομικό παιχνίδι στο ψυχόδραμα
Η δύναμη των ρόλων απέκτησε ιδιαίτερη σημασία και στη γαλλική ψυχαναλυτική παράδοση.
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μορφές όπως οι René Diatkine, Serge Lebovici και Évelyne και Jean Kestemberg συνέβαλαν στην ανάπτυξη του ψυχαναλυτικού ψυχοδράματος στη Γαλλία.
Εδώ η ιστορία δεν αναπαρίσταται μόνο με παιχνίδια ή φιγούρες.
Μπορεί να παιχτεί.
Ο θεραπευόμενος προτείνει μια σκηνή και διαφορετικοί άνθρωποι αναλαμβάνουν τους ρόλους των χαρακτήρων. Δημιουργείται έτσι ένας χώρος όπου συναισθήματα, σχέσεις και συγκρούσεις μπορούν να αποκτήσουν μορφή μέσα από τη δράση.
Η γαλλική παράδοση περιγράφει χαρακτηριστικά αυτή τη διαδικασία μέσα από την ιδέα του «faire semblant pour de vrai» — να προσποιούμαστε μέσα στο παιχνίδι, ενώ τα συναισθήματα που αναδύονται μπορούν να είναι απολύτως πραγματικά.
Μια ιστορία μπορεί να αποκτήσει διαφορετικό τέλος
Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά του συμβολικού παιχνιδιού.
Η ιστορία δεν είναι στατική.
Μπορεί να ξαναπαιχτεί.
Ένας χαρακτήρας μπορεί να αντιδράσει διαφορετικά.
Ένα τέλος μπορεί να αλλάξει.
Μια φιγούρα που ήταν μόνη μπορεί αυτή τη φορά να βρει κάποιον.
Το παιδί δεν αλλάζει το πραγματικό γεγονός. Αποκτά όμως έναν χώρο μέσα στον οποίο μπορεί να πειραματιστεί με διαφορετικές θέσεις, συναισθήματα και δυνατότητες.
Και κάπως έτσι ένα φαινομενικά απλό:
«Ας κάνουμε ότι…»
μπορεί να ανοίξει έναν ολόκληρο κόσμο ψυχικής επεξεργασίας και δημιουργικότητας.
Πηγές & βιβλιογραφικές αναφορές (11)
- Klein, M. (1929). Personification in the Play of Children. International Journal of Psycho-Analysis, 10, 193–204.
- Klein, M. (1932). The Psycho-Analysis of Children. Hogarth Press / Institute of Psycho-Analysis.
- Klein, M. (1955). The Psychoanalytic Play Technique: Its History and Significance. American Journal of Orthopsychiatry, 25, 223–237.
- Winnicott, D. W. (1971). Playing and Reality. Tavistock Publications.
- Diatkine, R. (1986). Les jeux et les âges. Les textes du Centre Alfred Binet.
- Lebovici, S., Diatkine, R., & Kestemberg, E. (1958). Εργασίες για το ψυχαναλυτικό ψυχόδραμα και την ψυχοθεραπευτική εργασία με παιδιά και εφήβους.
- Wainrib, S. (2003). L’efficacité symbolique de la psychanalyse. L’apport de la psychanalyse et du psychodrame d’enfants et d’adolescents. Société Psychanalytique de Paris.
- Société Psychanalytique de Paris. Le psychodrame analytique.
- Société Psychanalytique de Paris. Psychodrame d’enfants : chemin possible vers une métamorphose.
- Société Psychanalytique de Paris. La psychanalyse des enfants.
- Koukourikos, K., Tzeha, L., Pantelidou, P., & Tsaloglidou, A. (2021). An Overview of Play Therapy. Materia Socio-Medica, 33(4), 293–297.
Το κείμενο έχει ενημερωτικό και ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα. Δεν αποτελεί διάγνωση ούτε υποκατάστατο συνεδρίας με επαγγελματία ψυχικής υγείας.