Όταν οι λέξεις δεν αρκούν: σχέδιο και δημιουργικές τεχνικές στην Παιγνιοθεραπεία
Μια κόλλα χαρτί, λίγα χρώματα, λίγος πηλός. Πώς δουλεύει θεραπευτικά το παιδικό σχέδιο — και γιατί δεν «διαβάζεται» σαν τεστ.
Μια λευκή κόλλα χαρτί, μερικά χρώματα, λίγος πηλός ή μια απλή γραμμή μπορούν μερικές φορές να ανοίξουν έναν δρόμο επικοινωνίας που οι λέξεις δεν έχουν ακόμη καταφέρει να βρουν.
Οι δημιουργικές τεχνικές έχουν ιδιαίτερη θέση στη θεραπευτική εργασία με παιδιά ακριβώς επειδή δεν απαιτούν από το παιδί να εξηγήσει αμέσως αυτό που αισθάνεται.
Του επιτρέπουν πρώτα να δημιουργήσει.
Το σχέδιο ως τρόπος έκφρασης
Το παιδικό σχέδιο έχει μακρά ιστορία στην ψυχοθεραπευτική εργασία.
Μέσα από το σχέδιο μπορεί να εμφανιστούν χαρακτήρες, σχέσεις, φανταστικοί κόσμοι, φόβοι ή επιθυμίες. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο θεραπευτής «διαβάζει» τη ζωγραφιά σαν ένα ψυχολογικό τεστ ή αποδίδει αυτόματα συγκεκριμένες ερμηνείες στα χρώματα και στα σχήματα.
Μεγαλύτερη σημασία έχει το ίδιο το παιδί:
Τι ζωγράφισε;
Ποια ιστορία δίνει στην εικόνα;
Τι συμβαίνει στους χαρακτήρες;
Τι επιλέγει να αλλάξει;
Τι θέλει να προσθέσει ή να σβήσει;
Το σχέδιο μπορεί έτσι να γίνει η αφετηρία μιας ιστορίας και μιας επικοινωνίας.
Από μια «μουτζούρα» σε μια ιστορία
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα δημιουργικής επικοινωνίας με παιδιά προέρχεται από τον Donald Winnicott και το περίφημο Squiggle Game.
Η ιδέα ήταν εξαιρετικά απλή.
Ο θεραπευτής ή το παιδί δημιουργούσε μια αυθόρμητη γραμμή —ένα «squiggle»— και ο άλλος τη μετέτρεπε σε κάτι αναγνωρίσιμο. Στη συνέχεια οι ρόλοι μπορούσαν να αντιστραφούν.
Μια τυχαία γραμμή μπορούσε να γίνει πρόσωπο.
Ζώο.
Τέρας.
Σπίτι.
Ολόκληρη ιστορία.
Το σημαντικό δεν ήταν η καλλιτεχνική ικανότητα του παιδιού. Ήταν η συνάντηση και η δημιουργία που συνέβαινε μέσα από τη διαδικασία.
Η γαλλική ψυχαναλυτική βιβλιογραφία έχει αναδείξει επίσης το Squiggle ως χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο το σχέδιο μπορεί να λειτουργήσει ως θεραπευτική διαμεσολάβηση και να ανοίξει έναν διάλογο με το παιδί.
Δεν χρειάζεται να είσαι «καλός στη ζωγραφική»
Οι δημιουργικές τεχνικές δεν έχουν αισθητικό στόχο.
Το αποτέλεσμα δεν αξιολογείται ως όμορφο ή άσχημο.
Το παιδί μπορεί να ζωγραφίσει, να χρησιμοποιήσει πηλό, να δημιουργήσει μια κατασκευή, να φτιάξει χαρακτήρες ή να μετατρέψει κάτι αφηρημένο σε μια προσωπική ιστορία.
Και αυτό έχει ιδιαίτερη αξία: κάτι που μέχρι εκείνη τη στιγμή ήταν μόνο συναίσθημα μπορεί να αποκτήσει μορφή.
Όταν κάτι αποκτά μορφή, μπορεί να παρατηρηθεί.
Να αλλάξει.
Να μεταμορφωθεί.
Να αποκτήσει μια διαφορετική ιστορία.
Η σύγχρονη βιβλιογραφία γύρω από τις δημιουργικές και εικαστικές θεραπευτικές παρεμβάσεις σε παιδιά συνεχίζει να διερευνά τη χρησιμότητά τους σε διαφορετικούς πληθυσμούς και πλαίσια ψυχικής υγείας.
Το σημαντικότερο, όμως, παραμένει ίσως εξαιρετικά απλό:
δεν χρειάζεται κάθε παιδί να βρει πρώτα τις σωστές λέξεις. Μερικές φορές μπορεί πρώτα να βρει ένα χρώμα, μια εικόνα ή μια ιστορία — και οι λέξεις να ακολουθήσουν αργότερα.
Πηγές & βιβλιογραφικές αναφορές (10)
- Winnicott, D. W. (1971). Playing and Reality. Tavistock Publications.
- Winnicott, D. W. (1971). Therapeutic Consultations in Child Psychiatry. Hogarth Press.
- Klein, M. (1932). The Psycho-Analysis of Children. Hogarth Press / Institute of Psycho-Analysis.
- Société Psychanalytique de Paris. La psychanalyse des enfants.
- Société Psychanalytique de Paris. Le dessin en psychothérapie de l’enfant. Conférences d’Introduction à la Psychanalyse de l’Enfant et de l’Adolescent.
- Wainrib, S. (2003). L’efficacité symbolique de la psychanalyse. L’apport de la psychanalyse et du psychodrame d’enfants et d’adolescents. Société Psychanalytique de Paris.
- Malchiodi, C. A. (Ed.). (2012). Handbook of Art Therapy. Guilford Press.
- Bosgraaf, L., Spreen, M., Pattiselanno, K., & van Hooren, S. (2020). Art Therapy for Psychosocial Problems in Children and Adolescents: A Systematic Narrative Review on Art Therapeutic Means and Forms of Expression, Therapist Behavior, and Supposed Mechanisms of Change. Frontiers in Psychology, 11, 584685.
- Cohen-Yatziv, L., & Regev, D. (2019). The Effectiveness and Contribution of Art Therapy Work with Children in 2018 – What Progress Has Been Made So Far? A Systematic Review. International Journal of Art Therapy, 24(3), 100–112.
- Moula, Z. (2020). A Systematic Review of the Effectiveness of Art Therapy Delivered in School-Based Settings to Children Aged 5–12 Years. International Journal of Art Therapy, 25(2), 88–99.
Το κείμενο έχει ενημερωτικό και ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα. Δεν αποτελεί διάγνωση ούτε υποκατάστατο συνεδρίας με επαγγελματία ψυχικής υγείας.